యతో యం ప్రాప్యం వికార్యం నిర్వర్త్యం చ వ్యాప్యలక్షణమాత్మపరిణామం కర్మ ఆత్మనా స్వయమన్తర్వ్యాపకేన భూత్వాదిమధ్యాన్తేషు వ్యాప్య తం గృహ్ణతా తథా పరిణమతా తథోత్పద్యమానేన చ క్రియమాణం జానన్నపి హి జ్ఞానీ స్వయమన్తర్వ్యాపకో భూత్వా బహిఃస్థస్య పరద్రవ్యస్య పరిణామం మృత్తికాకలశమివాదిమధ్యాన్తేషు వ్యాప్య న తం గృహ్ణాతి న తథా పరిణమతి న తథోత్పద్యతే చ, తతః ప్రాప్యం వికార్యం నిర్వర్త్యం చ వ్యాప్యలక్షణం పరద్రవ్యపరిణామం కర్మాకుర్వాణస్య స్వపరిణామం జానతోపి జ్ఞానినః పుద్గలేన సహ న కర్తృకర్మభావః .
పుద్గలకర్మఫలం జానతో జీవస్య సహ పుద్గలేన కర్తృకర్మభావః కిం భవతి కిం న భవతీతి చేత్ —
గాథార్థ : — [జ్ఞానీ ] జ్ఞానీ [అనేకవిధమ్ ] అనేక ప్రకారకే [స్వకపరిణామమ్ ] అపనే పరిణామకో [జానన్ అపి ] జానతా హుఆ భీ [ ఖలు ] నిశ్చయసే [పరద్రవ్యపర్యాయే ] పరద్రవ్యకీ పర్యాయమేం [న అపి పరిణమతి ] పరిణమిత నహీం హోతా, [ న గృహ్ణాతి ] ఉసే గ్రహణ నహీం కరతా ఔర [న ఉత్పద్యతే ] ఉస – రూప ఉత్పన్న నహీం హోతా .
టీకా : — ప్రాప్య, వికార్య ఔర నిర్వర్త్య ఐసా, వ్యాప్యలక్షణవాలా ఆత్మాకే పరిణామస్వరూప జో కర్మ (కర్తాకా కార్య), ఉసమేం ఆత్మా స్వయం అన్తర్వ్యాపక హోకర, ఆది-మధ్య-అన్తమేం వ్యాప్త హోకర, ఉసే గ్రహణ కరతా హుఆ, ఉస-రూప పరిణమన కరతా హుఆ ఔర ఉస-రూప ఉత్పన్న హోతా హుఆ, ఉస ఆత్మపరిణామకో కరతా హై; ఇసప్రకార ఆత్మాకే ద్వారా కియే జానేవాలే ఆత్మపరిణామకో జ్ఞానీ జానతా హుఆ భీ, జైసే మిట్టీ స్వయం ఘడేమేం అన్తర్వ్యాపక హోకర, ఆది-మధ్య-అన్తమేం వ్యాప్త హోకర, ఘడేకో గ్రహణ కరతీ హై, ఘడేకే రూపమేం పరిణమిత హోతీ హై ఔర ఘడేకే రూపమేం ఉత్పన్న హోతీ హై ఉసీప్రకార, జ్ఞానీ స్వయం బాహ్యస్థిత ఐసే పరద్రవ్యకే పరిణామమేం అన్తర్వ్యాపక హోకర, ఆది-మధ్య-అన్తమేం వ్యాప్త హోకర, ఉసే గ్రహణ నహీం కరతా, ఉస-రూప పరిణమిత నహీం హోతా ఔర ఉస-రూప ఉత్పన్న నహీం హోతా; ఇసలియే యద్యపి జ్ఞానీ అపనే పరిణామకో జానతా హై తథాపి, ప్రాప్య, వికార్య ఔర నిర్వర్త్య ఐసా జో వ్యాప్యలక్షణవాలా పరద్రవ్యపరిణామస్వరూప కర్మ హై, ఉసే న కరనేవాలే జ్ఞానీకో పుద్గలకే సాథ కర్తాకర్మభావ నహీం హై
భావార్థ : — జైసా ౭౬వీం గాథామేం కహా హై తదనుసార యహాఁ భీ జాన లేనా . వహాఁ ‘పుద్గలకర్మకో జానతా హుఆ జ్ఞానీ’ ఐసా కహా థా ఉసకే స్థాన పర యహాఁ ‘అపనే పరిణామకో జానతా హుఆ జ్ఞానీ’ ఐసా కహా హై — ఇతనా అన్తర హై ..౭౭..
అబ ప్రశ్న కరతా హై కి పుద్గలకర్మకే ఫలకో జాననేవాలే ఐసే జీవకో పుద్గలకే సాథ కర్తాకర్మభావ (కర్తాకర్మపనా) హై యా నహీం ? ఉసకా ఉత్తర కహతే హైం : —
౧౪౬