యతః కిలాత్మపరిణామం పుద్గలపరిణామం చ కుర్వన్తమాత్మానం మన్యన్తే ద్విక్రియావాదినస్తతస్తే మిథ్యాదృష్టయ ఏవేతి సిద్ధాన్తః . మా చైకద్రవ్యేణ ద్రవ్యద్వయపరిణామః క్రియమాణః ప్రతిభాతు . యథా కిల కులాలః కలశసంభవానుకూలమాత్మవ్యాపారపరిణామమాత్మనోవ్యతిరిక్తమాత్మనోవ్యతిరిక్తయా పరిణతి- మాత్రయా క్రియయా క్రియమాణం కుర్వాణః ప్రతిభాతి, న పునః కలశకరణాహంకారనిర్భరోపి స్వవ్యాపారానురూపం మృత్తికాయాః కలశపరిణామం మృత్తికాయా అవ్యతిరిక్తం మృత్తికాయాః అవ్యతిరిక్తయా పరిణతిమాత్రయా క్రియయా క్రియమాణం కుర్వాణః ప్రతిభాతి, తథాత్మాపి పుద్గలకర్మపరిణామానుకూలమజ్ఞానాదాత్మ- పరిణామమాత్మనోవ్యతిరిక్తమాత్మనోవ్యతిరిక్తయా పరిణతిమాత్రయా క్రియయా క్రియమాణం కుర్వాణః ప్రతిభాతు, మా పునః పుద్గలపరిణామకరణాహంకారనిర్భరోపి స్వపరిణామానురూపం పుద్గలస్య పరిణామం పుద్గలాదవ్యతిరిక్తం పుద్గలాదవ్యతిరిక్తయా పరిణతిమాత్రయా క్రియయా క్రియమాణం కుర్వాణః ప్రతిభాతు
గాథార్థ : — [యస్మాత్ తు ] క్యోంకి [ఆత్మభావం ] ఆత్మాకే భావకో [చ ] ఔర [పుద్గలభావం ] పుద్గలకే భావకో — [ద్వౌ అపి ] దోనోంకో [కుర్వన్తి ] ఆత్మా కరతా హై ఐసా వే మానతే హైం, [తేన తు ] ఇసలియే [ద్విక్రియావాదినః ] ఏక ద్రవ్యకే దో క్రియాఓంకా హోనా మాననేవాలే [మిథ్యాదృష్టయః ] మిథ్యాదృష్టి [భవన్తి ] హైం .
టీకా : — నిశ్చయసే ద్విక్రియావాదీ (అర్థాత్ ఏక ద్రవ్యకో దో క్రియా మాననేవాలే) యహ మానతే హైం కి ఆత్మాకే పరిణామకో ఔర పుద్గలకే పరిణామకో స్వయం (ఆత్మా) కరతా హై, ఇసలియే వే మిథ్యాదృష్టి హీ హైం ఐసా సిద్ధాన్త హై . ఏక ద్రవ్యకే ద్వారా దో ద్రవ్యోంకే పరిణామ కియే గయే ప్రతిభాసిత న హోం . జైసే కుమ్హార ఘడేకీ ఉత్పత్తిమేం అనుకూల అపనే (ఇచ్ఛారూప ఔర హస్తాదికీ క్రియారూప) వ్యాపారపరిణామకో — జో కి అపనేసే అభిన్న హై ఔర అపనేసే అభిన్న పరిణతిమాత్ర క్రియాసే కియా జాతా హై ఉసే — కరతా హుఆ ప్రతిభాసిత హోతా హై, పరన్తు ఘడా బనానేకే అహంకారసే భరా హుఆ హోనే పర భీ (వహ కుమ్హార) అపనే వ్యాపారకే అనురూప మిట్టీకే ఘట-పరిణామకో — జో కి మిట్టీసే అభిన్న హై ఔర మిట్టీసే అభిన్న పరిణతిమాత్ర క్రియాసే కియా జాతా హై ఉసే — కరతా హుఆ ప్రతిభాసిత నహీం హోతా; ఇసీప్రకార ఆత్మా భీ అజ్ఞానకే కారణ పుద్గలకర్మరూప పరిణామకే అనుకూల అపనే పరిణామకో — జో కి అపనేసే అభిన్న హై ఔర అపనేసే అభిన్న పరిణతిమాత్ర క్రియాసే కియా జాతా హై ఉసే — కరతా హుఆ ప్రతిభాసిత హో, పరన్తు పుద్గలకే పరిణామకో కరనేకే అహంకారసే భరా హుఆ హోనే పర భీ (వహ ఆత్మా) అపనే పరిణామకే అనురూప పుద్గలకే పరిణామకో — జో కి పుద్గలసే అభిన్న హై ఔర పుద్గలసే అభిన్న పరిణతిమాత్ర క్రియాసే కియా జాతా హై ఉసే — కరతా హుఆ ప్రతిభాసిత న హో .
భావార్థ : — ఆత్మా అపనే హీ పరిణామకో కరతా హుఆ ప్రతిభాసిత హో; పుద్గలకే పరిణామకో