కరతా హుఆ క దాపి ప్రతిభాసిత న హో . ఆత్మాకీ ఔర పుద్గలకీ — దోనోంకీ క్రియా ఏక ఆత్మా హీ కరతా హై ఐసా మాననేవాలే మిథ్యాదృష్టి హైం . జడ-చేతనకీ ఏక క్రియా హో తో సర్వ ద్రవ్యోంకే పలట జానేసే సబకా లోప హో జాయేగా — యహ మహాదోష ఉత్పన్న హోగా ..౮౬.. అబ ఇసీ అర్థకా సమర్థక కలశరూప కావ్య కహతే హైం : —
శ్లోకార్థ : — [యః పరిణమతి స కర్తా ] జో పరిణమిత హోతా హై సో కర్తా హై, [యః పరిణామః భవేత్ తత్ కర్మ ] (పరిణమిత హోనేవాలేకా) జో పరిణామ హై సో కర్మ హై [తు ] ఔర [యా పరిణతిః సా క్రియా ] జో పరిణతి హై సో క్రియా హై; [త్రయమ్ అపి ] య్ాహ తీనోం హీ, [వస్తుతయా భిన్నం న ] వస్తురూపసే భిన్న నహీం హైం .
భావార్థ : — ద్రవ్యదృష్టిసే పరిణామ ఔర పరిణామీకా అభేద హై ఔర పర్యాయదృష్టిసే భేద హై . భేదదృష్టిసే తో కర్తా, కర్మ ఔర క్రియా యహ తీన కహే గయే హైం, కిన్తు యహాఁ అభేదదృష్టిసే పరమార్థ కహా గయా హై కి కర్తా, కర్మ ఔర క్రియా — తీనోం హీ ఏక ద్రవ్యకీ అభిన్న అవస్థాయేం హైం, ప్రదేశభేదరూప భిన్న వస్తుఏఁ నహీం హైం .౫౧.
పునః కహతే హైం కి : —
శ్లోకార్థ : — [ఏకః పరిణమతి సదా ] వస్తు ఏక హీ సదా పరిణమిత హోతీ హై, [ఏకస్య సదా పరిణామః జాయతే ] ఏకకా హీ సదా పరిణామ హోతా హై (అర్థాత్ ఏక అవస్థాసే అన్య అవస్థా ఏకకీ హీ హోతీ హై) ఔర [ఏకస్య పరిణతిః స్యాత్ ] ఏకకీ హీ పరిణతి – క్రియా హోతీ హై; [యతః ] క్యోంకి [అనేకమ్ అపి ఏకమ్ ఏవ ] అనేకరూప హోనే పర భీ ఏక హీ వస్తు హై, భేద నహీం హై .
భావార్థ : — ఏక వస్తుకీ అనేక పర్యాయేం హోతీ హైం; ఉన్హేం పరిణామ భీ కహా జాతా హై ఔర అవస్థా భీ కహా జాతా హై . వే సంజ్ఞా, సంఖ్యా, లక్షణ, ప్రయోజన ఆదిసే భిన్న-భిన్న ప్రతిభాసిత హోతీ హైం తథాపి ఏక వస్తు హీ హై, భిన్న నహీం హై; ఐసా హీ భేదాభేదస్వరూప వస్తుకా స్వభావ హై .౫౨.
ఔర కహతే హైం కి : —
౧౫౮