కరోత్యేవమాత్మా, తదయమశేషవస్తుసమ్బన్ధవిధురనిరవధివిశుద్ధచైతన్యధాతుమయోప్యజ్ఞానాదేవ సవికార- సోపాధీకృతచైతన్యపరిణామతయా తథావిధస్యాత్మభావస్య కర్తా ప్రతిభాతీత్యాత్మనో భూతావిష్టధ్యానా- విష్టస్యేవ ప్రతిష్ఠితం కర్తృత్వమూలమజ్ఞానమ్ . తథా హి — యథా ఖలు భూతావిష్టోజ్ఞానాద్భూతాత్మానావేకీ- కుర్వన్నమానుషోచితవిశిష్టచేష్టావష్టమ్భనిర్భరభయఙ్కరారమ్భగమ్భీరామానుషవ్యవహారతయా తథావిధస్య భావస్య కర్తా ప్రతిభాతి, తథాయమాత్మాప్యజ్ఞానాదేవ భావ్యభావకౌ పరాత్మానావేకీకుర్వన్నవికారానుభూతిమాత్ర- భావకానుచితవిచిత్రభావ్యక్రోధాదివికారకరమ్బితచైతన్యపరిణామవికారతయా తథావిధస్య భావస్య కర్తా ప్రతిభాతి . యథా వాపరీక్షకాచార్యాదేశేన ముగ్ధః కశ్చిన్మహిషధ్యానావిష్టోజ్ఞానాన్మహిషాత్మానావేకీ- కుర్వన్నాత్మన్యభ్రఙ్కషవిషాణమహామహిషత్వాధ్యాసాత్ప్రచ్యుతమానుషోచితాపవరకద్వారవినిస్సరణతయా తథావిధస్య భావస్య కర్తా ప్రతిభాతి, తథాయమాత్మాప్యజ్ఞానాద్ జ్ఞేయజ్ఞాయకౌ పరాత్మానావేకీకుర్వన్నాత్మని పరద్రవ్యాధ్యాసాన్నోఇన్ద్రియవిషయీకృతధర్మాధర్మాకాశకాలపుద్గలజీవాన్తరనిరుద్ధశుద్ధచైతన్యధాతుతయా ఇత్యాదికీ భాఁతి ఆత్మా పరద్రవ్యోంకో అపనేరూప కరతా హై ఔర అపనేకో భీ పరద్రవ్యరూప కరతా హై; ఇసలియే యహ ఆత్మా, యద్యపి వహ సమస్త వస్తుఓంకే సమ్బన్ధసే రహిత అసీమ శుద్ధ చైతన్యధాతుమయ హై తథాపి, అజ్ఞానకే కారణ హీ సవికార ఔర సోపాధిక కియే గయే చైతన్యపరిణామవాలా హోనేసే ఉస ప్రకారకే అపనే భావకా కర్తా ప్రతిభాసిత హోతా హై . ఇసప్రకార, భూతావిష్ట (జిసకే శరీరమేం భూత ప్రవిష్ట హో ఐసే) పురుషకీ భాఁతి ఔర ధ్యానావిష్ట (ధ్యాన కరనేవాలే) పురుషకీ భాఁతి, ఆత్మాకే కర్తృత్వకా మూల అజ్ఞాన సిద్ధ హుఆ . యహ ప్రగట దృష్టాతసే సమఝాతే హైం : —

జైసే భూతావిష్ట పురుష అజ్ఞానకే కారణ భూతకో ఔర అపనేకో ఏక కరతా హుఆ, అమనుష్యోచిత విశిష్ట చేష్టాఓంకే అవలమ్బన సహిత భయంకర ౧ఆరమ్భసే యుక్త అమానుషిక వ్యవహారవాలా హోనేసే ఉస ప్రకారకే భావకా కర్తా ప్రతిభాసిత హోతా హై; ఇసీప్రకార యహ ఆత్మా భీ అజ్ఞానకే కారణ హీ భావ్య- భావకరూప పరకో ఔర అపనేకో ఏక కరతా హుఆ, అవికార అనుభూతిమాత్ర భావకకే లియే అనుచిత విచిత్ర భావ్యరూప క్రోధాది వికారోంసే మిశ్రిత చైతన్యపరిణామవికారవాలా హోనేసే ఉస ప్రకారకే భావకా కర్తా ప్రతిభాసిత హోతా హై . ఔర జైసే అపరీక్షక ఆచార్యకే ఉపదేశసే భైంసేకా ధ్యాన కరతా హుఆ కోఈ భోలా పురుష అజ్ఞానకే కారణ భైంసేకో ఔర అపనేకో ఏక కరతా హుఆ, ‘మైం గగనస్పర్శీ సీంగోంవాలా బడా భైంసా హూఁ’ ఐసే అధ్యాసకే కారణ మనుష్యోచిత జో కమరేకే ద్వారమేంసే బాహర నికలనా ఉససే చ్యుత హోతా హుఆ ఉస ప్రకారకే భావకా కర్తా ప్రతిభాసిత హోతా హై, ఇసీప్రకార యహ ఆత్మా భీ అజ్ఞానకే కారణ జ్ఞేయజ్ఞాయకరూప పరకో ఔర అపనేకో ఏక కరతా హుఆ, ‘మైం పరద్రవ్య హూఁ’ ఐసే అధ్యాసకే కారణ మనకే విషయభూత కిఏ గఏ ధర్మ, అధర్మ, ఆకాశ, కాల, పుద్గల ఔర అన్య జీవకే ద్వారా (అపనీ)

౧. ఆరమ్భ = కార్య; వ్యాపార; హింసాయుక్త వ్యాపార .