લોકનમેકદેશાવલોકનં, દ્વિચક્ષુરવલોકનં સર્વાવલોકનમ્ . તતઃ સર્વાવલોકને દ્રવ્યસ્યા-
ન્યત્વાનન્યત્વં ચ ન વિપ્રતિષિધ્યતે ..૧૧૪..
અથ સર્વવિપ્રતિષેધનિષેધિકાં સપ્તભંગીમવતારયતિ —
અત્થિ ત્તિ ય ણત્થિ ત્તિ ય હવદિ અવત્તવ્વમિદિ પુણો દવ્વં .
પજ્જાએણ દુ કેણ વિ તદુભયમાદિટ્ઠમણ્ણં વા ..૧૧૫..
સર્વદ્રવ્યેષુ યથાસંભવં જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ ..૧૧૪.. એવં સદુત્પાદાસદુત્પાદકથનેન પ્રથમા, સદુત્પાદ-
વિશેષવિવરણરૂપેણ દ્વિતીયા, તથૈવાસદુત્પાદવિશેષવિવરણરૂપેણ તૃતીયા, દ્રવ્યપર્યાયયોરેકત્વાનેકત્વ-
પ્રતિપાદનેન ચતુર્થીતિ સદુત્પાદાસદુત્પાદવ્યાખ્યાનમુખ્યતયા ગાથાચતુષ્ટયેન સપ્તમસ્થલં ગતમ્ . અથ
સમસ્તદુર્નયૈકાન્તરૂપવિવાદનિષેધિકાં નયસપ્તભઙ્ગીં વિસ્તારયતિ — અત્થિ ત્તિ ય સ્યાદસ્ત્યેવ . સ્યાદિતિ
કહાનજૈનશાસ્ત્રમાલા ]
જ્ઞેયતત્ત્વ -પ્રજ્ઞાપન
૨૨૫
પ્ર. ૨૯
વહાઁ, એક આઁખસે દેખા જાના વહ એકદેશ અવલોકન હૈ ઔર દોનોં આઁખોંસે
દેખના વહ સર્વાવલોકન (-સમ્પૂર્ણ અવલોકન) હૈ . ઇસલિયે સર્વાવલોકનમેં દ્રવ્યકે
અન્યત્વ ઔર અનન્યત્વ વિરોધકો પ્રાપ્ત નહીં હોતે .
ભાવાર્થ : — પ્રત્યેક દ્રવ્ય સામાન્ય – વિશેષાત્મક હૈ, ઇસલિયે પ્રત્યેક દ્રવ્ય વહકા
વહી રહતા હૈ ઔર બદલતા ભી હૈ . દ્રવ્યકા સ્વરૂપ હી ઐસા ઉભયાત્મક હોનેસે દ્રવ્યકે
અનન્યત્વમેં ઔર અન્યત્વમેં વિરોધ નહીં હૈ . જૈસે – મરીચિ ઔર ભગવાન મહાવીરકા
જીવસામાન્યકી અપેક્ષાસે અનન્યત્વ ઔર જીવ વિશેષોંકી અપેક્ષાસે અન્યત્વ હોનેમેં કિસી
પ્રકારકા વિરોધ નહીં હૈ .
દ્રવ્યાર્થિકનયરૂપી એક ચક્ષુસે દેખને પર દ્રવ્યસામાન્ય હી જ્ઞાત હોતા હૈ, ઇસલિયે
દ્રવ્ય અનન્ય અર્થાત્ વહકા વહી ભાસિત હોતા હૈ ઔર પર્યાયાર્થિકનયરૂપી દૂસરી એક
ચક્ષુસે દેખને પર દ્રવ્યકે પર્યાયરૂપ વિશેષ જ્ઞાત હોતે હૈં, ઇસલિયે દ્રવ્ય અન્ય -અન્ય ભાસિત
હોતા હૈ . દોનોં નયરૂપી દોનોં ચક્ષુઓંસે દેખને પર દ્રવ્યસામાન્ય ઔર દ્રવ્યકે વિશેષ દોનોં
જ્ઞાત હોતે હૈં, ઇસલિયે દ્રવ્ય અનન્ય તથા અન્ય -અન્ય દોનોં ભાસિત હોતા હૈ ..૧૧૪..
અબ, સમસ્ત વિરોધોંકો દૂર કરનેવાલી સપ્તભંગી પ્રગટ કરતે હૈં : —
અસ્તિ, તથા છે નાસ્તિ, તેમ જ દ્રવ્ય અણવક્તવ્ય છે,
વળી ઉભય કો પર્યાયથી, વા અન્યરૂપ કથાય છે. ૧૧૫.